TÓNLEIKAR OG ANNAÐ BRALL OG BARDÚS, 2023 og áframvegis!

Preisner verkefni, ítarupplýsingar.

Í nóvember 2026 flytur gímaldin fantasíu og nýjar útsetningar á meginstefjum úr tónlist Zbigniews Preisners við Bleu, í Hannesarholti í Reykjavík.
Hugmynd mín er að meðhöndla Song for the Unification of Europe og Funeral Music að vissu leyti sem eitt samfellt verk, enda birtast þau þannig á hljóðrás myndarinnar að mörkin milli þeirra verða ekki sérstaklega skýr.

Forsaga tiltækisins er eftirfarandi og nánar tiltekið séríslenskur angi þess:
Ísland hefur í rúm þrjátíu ár átt í fleyguðu sambandi við Evrópusambandið, ESB, svo ekki sé meira sagt. En nú í fyrsta sinn um langt skeið situr hér ríkisstjórn sem á að heita jákvæð í garð sambandsins. Og í ágúst verður þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort hefja eigi viðræður um mögulega aðiljd að ESB.
Þegar þetta var ákveðið var stuðningur við aðildarviðræður og aðiljd að ESB yfir 80 prósentum á Íslandi. Síðan hefur sá stuðningur dalað og nú bendir flest til þess að niðurstaðan í ágúst verði neikvæð og að málið verði enn einu sinni lagt til hliðar, jafnvel með varanlegri hætti en áður.

Ég hafði upphaflega gengið út frá því að þjóðaratkvæðagreiðslan í ágúst yrði jákvæð og að undirbúningur viðræðna yrði kominn á formlegt stig í október. Þá þótti mér viðeigandi hátíðlegt, og nægilega stórbrotið, að flytja Song for the Unification of Europe við tækifærið. Eftir því sem stuðningurinn minnkaði fór Funeral Music hins vegar að virðast nærtækari.

Þannig urðu þessi tvö verk úr hljóðrás Preisners að táknmyndum fyrir þá framtíð sem Ísland kann að velja sér — eða hafna.

Ég sá þríleikinn sjálfur þegar hann var nýr á tíunda áratugnum. Ég man að það var um það leyti sem Ísland gekk inn í GATT- og EFTA-samstarfið, sem opnaði leið inn á innri markaðinn og að verulegu leyti inn í innviði Evrópusamstarfsins, án þess að landið þyrfti að greiða fullt pólitískt gjald fyrir inngönguna.

Ungir tónlistarmenn og fágaðri bóhemar áttu hljóðrásir Preisners við litaþríleikinn og Veroniku. Sú tónlist hafði töluverð áhrif í ákveðnum hringjum á Íslandi, sem þá var enn tiltölulega einangrað og, með leyfi, talsvert á eftir samtímanum. Þekking okkar á Pólverjum var að mestu leyti safn staðalmynda: karlar með þykk yfirvaraskegg og enn þykkari loðhúfur, sem komu til Íslands til að vinna í járnsmíði og suðu. Íslendingar keyptu auk þess smygl af pólskum sjómönnum, vodka og sígarettur.

Við höfðum engar forsendur, og þau sjálf kanski ekki svo mjög á þeim tíma, til að ná utanum að Pólverjum fannst þau líka eftirá, stöðnuð og ekki leikmenn í úrvalsdeild – ef notað er líkingamál. En þar var fólk meira samtaka og sammála að leiðin til að bæta úr lá í gegnum ESBaðiljd.

Á sama hátt og það má auðveldlega finna raddir í íslensku samfélagi sem vita það fyrir víst, með framreiddum gögnum, heimildum og vitnum að öll íslensk börn verði étin af af Brusselelítu á augabragði, um leið og Ísland skrifar undir, og að sjálfstæði Ísland verði minna en þegar hér réðu öllu írskir munkar og strokulaxar – á sama hátt má auðveldlega finna gagnrýnisraddir og „andstæðinga“ ESB innan Póllands.
Sú umræða fer samt merkilega mikið fram í fjölmiðlum sem þekktir eru að þiggja fjármagn og leiðsögn frá Pútín.

En það er rétt, ég byggi flestar staðhæfingar mínar og fullyrðingar á orðum vina og kunningja úr pólsk-íslenska samfélaginu og fræðaumhverfinu. Það er engin heimildaskrá með þessum uppburði.

Litaþríleikur Kieślowskis, ásamt Tvöföldu lífi Veroniku, tengist með sérstökum hætti útvíkkun evrópska verkefnisins: frá bandalagi stofnríkja yfir í samstarf sem stóð opið þeim ríkjum sem vildu, og gátu, uppfyllt aðiljdarskilyrðin. Vissulega má lesa evrópska útvíkkunarmerkingu út úr stórum hluta meginlandskvikmynda frá þessum árum. Hér er nálgunin sú að Pólland og Ísland hafi bæði haft sérstaka ástæðu, og ákveðna brýna þörf, til að hefja slíkt ferli. Pólland þurfti að vinna sig hratt út úr sovéskum og kommúnískum arfi og festa sig í sessi sem eitt stærri ríkjanna í hópi fyrrverandi austantjaldsríkja. Mistökin sem áttu sér stað í Rússlandi á sama tíma hljóta einnig að hafa sýnt að evrópskt réttarríkisskipulag væri stöðugri grunnur en ameríska villta-vestursútgáfan af kapítalískri hagfræði, sem var þegar farin að eitra fyrir endurskipulagningunni í Rússlandi.
Ísland hafði að mestu verið einangrað, vanþróað og ófullnútímavætt land undir áhrifavaldi bandarísku eftirstríðsskipanarinnar. Það samband var alfarið háð kaldastríðspólitík og amrískum fléttum innan hennar. Eftir að kalda stríðinu lauk varð framtíðin óljós. Sumir hópar töldu evrópska sameiningarverkefnið öruggari kost fyrir Ísland. Á Íslandi varð niðurstaðan á tíunda áratugnum þó fyrst og fremst Schengen-, EFTA- og GATT-samningar. Sagnfræðingar munu fyrr eða síðar leiða í ljós að greftrun ESB-umræðunnar á Íslandi á 10da áratugnum var fjármögnuð og tryggð af bandarískum hagsmunum.

Þessa túlkun mína á fernu Krzysztof Kieślowskis, og umleið tónlist Preisners, sem aðhlutatil hugleiðingu um stöðu Póllands og framtíð í ESBlegum skilningi, styður ykkur leynilegur menningaragent.
Agentinn sá túlkaði umræddar kvikmyndir á sama hátt, hvortsem það var tvíeðlið í Veroniku, þar sem eina og sama manneskjan virðist eiga sér tilvist bæði í Póllandi og Frakklandi – eða Blanc, þar sem áhorfandinn sér millibilsástandið milli kommúnísks Póllands og evrópsks Póllands: skúrabyggð, leðjuvegir og glæpastjórn. Agentinn benti og á að svik auðugu frönsku konunnar við karlpersónuna mætti lesa sem sárindi fyrrum austantjaldsríkis, sem kommúnisminn skildi eftir í fátækt og sem stóð þá berskjaldað gagnvart valdastéttum Vestur-Evrópu. Réttarsalssenuna og hrópið eina — „Það er komið illa fram við mig af því að ég er Pólverji“ — er vart hægt að skilja á annan veg.

Í Rouge þarf síðan varla að leita lengi að samstarfsþemanu: í lokin eru persónurnar bókstaflega komnar í sama björgunarbát, eftir að hafa verið bjargað úr sökkvandi ferju.

Staða Póllands innan Evrópu hefur vakið þessar spurningar um aldanna rás og löngu fyrir tíma hins nútíma Evrópusambands. Mörg hafa samböndin verið því lífið er sjaldnast einlíft. Spurningin er hvort Pólland sé austurevrópskt ríki eða einfaldlega evrópskt ríki. Þar undir liggur sex hundruð ára harmsaga Póllands, lands sem hefur reynt að tilheyra Evrópu en verið hrakið austur á bóginn af ágengum nágrönnum eða pólitískum flækjum.

Ef snúið er aftur til Íslands, þá líta þau sem nú berjast fyrir því að Ísland hefji aðiljdarviðræður við ESB á stjórnmálalega stöðu landsins síðustu þrjátíu ár sem misheppnað millibilsástand. Þeir halda því fram, og ég tel það ekki fráleitt, að hefði Ísland þegar gengið í ESB hefði hrunið 2008 ekki orðið í þeirri mynd sem það gerði. Það sama á við um banka- og fjármálaspillinguna sem var nauðsynlegur aðdragandi þess og endurtekinn raunveruleiki á eftir og framá daginn í dag. Hin svokallaða umræða um kosti og galla aðiljdar hefur nú verið tekin í gíslingu af fylkingum með og á móti, að stórum hluta á röngum forsendum. Helstu rök með aðild virðast nú snúast um stríðs- og öryggisótta, en andstæðingarnir eiga það því miður alltof oft til að tala af hreinni þjóðernisrembu, kynþáttahyggju og fáfræði. Það er auðvitað ekki heppileg umgjörð fyrir stefnumótun, svo vægt sé til orða tekið. Ég gæti haldið þessu áfram, en meginatriðið stendur: við Íslendingar ættum í bara að spyrja Pólverja hvað þeim finnst. Þjóðirnar eru samanburðarhæfar, þótt önnur sé stórt ríki í evrópskum skilningi og hin fámenn eyþjóð.

En þar sem við notum ekki þetta augljósa tilefni til samtals, mun tónlistarflutningur á fæðingu evrópskrar einingar, Song for the Unification of Europe, og dauða hennar, Funeral Music, koma í staðinn — að því marki sem tónleikar geta tekið slíkt hlutverk að sér án þess að verða óþarflega hlaðnir.

Að lokum má nefna hvað varðar hugmyndina um gagnkvæman ávinning og eina evrópska sál, að í Song for the Unification of Europe er undirþráður um höfundarhlutverk. Fyrst er gefið í skyn að eiginmaðurinn hafi verið andlit út á við fyrir tónsmíðar eiginkonunnar. Síðan er þriðji aðilji fenginn til að ljúka verkinu. Loks uppgötvar persóna Juliette Binoche að laglínurnar í „hennar“ tónlist eru í raun almenn, þjóðleg stef — nánast eitthvað dulrænt. Preisner eignar einnig skálduðu tónskáldi frá öðru Evrópulandi, Van den Budenmayer, bæði Funeral Music og meginverk hljóðrásarinnar við Veroniku. Eftir stendur sú tilfinning, eða sú hugmynd, að við séum í raun ein heild, aðeins aðskilin af rými og fjarlægð.

Þegar Ísland opnar á möguleikann á að ganga í ESB getur hið hátíðlega og sameinandi Song for the Unification of Europe, að minnsta kosti fyrir okkur sem erum jákvæð gagnvart hugmyndinni, orðið að eins konar fána. Á sama hátt, en í gagnstæða átt, getur Funeral Music Van den Budenmayers staðið fyrir það að hafna hugmyndinni. Önnur lesning, sem mér þykir einnig nothæf, er að Song for the Unification of Europe standi fyrir sjálfa þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst, en Funeral Music fyrir niðurstöðuna ef þjóðin hafnar því að hefja viðræður.
Meginhugmyndin í minni nálgun er að meðhöndla Song for the Unification of Europe og Funeral Music að vissu leyti sem eitt samfellt verk, enda renna þau saman á hljóðrás myndarinnar – og rétt einsog atóm lifa ekki án plús og mínus rafmagnseinda, byggist mannkynssagan upp á jáum og neium.

gímaldin hjá Stereó Chill á Ambient febrúar 2026

Tónleikar í Hannesarholti 1. nóv – gímaldin Goes Ochestral.
Platan kemur út fyrir Þorláksmessu 2025
Myndir: Friðrik Atlason

Á næstunni:

gímaldin goes orchestral í Hannesarholti

Miðar hér:

https://tix.is/event/19102/gimaldin-goes-orchestral

Gjörningurinn:
Hvað er öfugt?
(gerir sólin upp á milli plantna eða er það öfugt?)
á Magni tímafars 2025
(Ljósmynd tók Hulda Vilhjálmsdóttir)

gímaldin á Sígildum sunnudögum í Hörpu. 12 janúar.

Miðar:
gímaldin í Hörpu

Leikið verður úrval af Kinly Related verkum fyrir gítar og strengjasynta
(Ljósmynd Yaroslav)

Magn tímafars 2024

Gjörningur “Universal Translator” frum
og einfluttur í Íslenska bænum.

Friðarmálsverður. 2024

(Mynd: Elín)

Gallerí Úthverfa, Ísafirði. 30. mars
Handritin brennd heim

Á frumsýningardegi

Handritin brennd heim – manifesto ii

Hetfield píanó próekt. Frum- og einflutningur í Svarta kassanum, Hofi, þann 8. september.

RusicRemix dagskrá á Skrímslasetrinu, Bíldudal – vert og sérstakur blúsgestur: Skúli mennski.
Síðasta helgin í júlí

Gjörningur sem fylgdi frumsýningu heimildarmyndarinnar Og þá fór ég að hugsa á Samsýningunni Magn tímafars https://www.instagram.com/magntimafars_powerofpassage/
Síðasta helgin í júní.